Madeltar's Gids voor Tilburg: 'Geschiedenisvraag'
Beste Madeltar,
Onlangs was ik op bezoek bij mijn zus in Heusden, die me honderduit kon vertellen over de geschiedenis van het sympathieke vestingstadje. Wist je bijvoorbeeld dat de laatste Sinterklaasintocht met Adrie van Oorschot in 1985 in Heusden plaatsvond?
Ik vond het jammer dat ik aan mijn zus bij haar bezoek aan míjn thuisplaats Tilburg de week erna maar weinig boeiende anekdotes kon oplepelen. Toen ik haar over de opkomst en ondergang van het Midi-theater wilde vertellen leek ze zijn te vergeten wie Adje ook alweer was, en tot mijn verbazing kon ik het haar ook niet echt uitleggen. Na een half uur in Tilburg, toen ik haar trots het Pieter Vreede-plein liet zien, is ze boos weggestormd, en we hebben elkaar sindsdien niet meer gesproken.
Mijn vraag is nu: heeft Tilburg ook een geschiedenis? Kun je tevens een paar anekdotes of trivia noemen waarmee ik mijn kennissen kan verblijden? Dat zou heel fijn zijn.
Alvast bedankt en lieve groetjes,
Betty uit Oud-Noord.
Beste Betty,
Dat van Sinterklaas wist ik al; het is namelijk ook gewoon op Wikipedia te vinden.
Wat betreft je vraag: Tilburg heeft wat historici een 'modern-industriële geschiedenis' noemen. Tilburg heeft geen kastelen maar leegstaande fabriekspanden, geen rivier maar een kanaal, geen stadspoort maar een ringbaan. Dit neemt niet weg dat de stad beschikt over een kleurrijk verleden.
Ik zou je bijvoorbeeld kunnen vertellen waar de term 'Kruikenzeiker' vandaan komt. Het is weer even geleden dat ik dit verhaal gehoord heb, dus enkele details zullen misschien niet kloppen, maar het gaat toch zeker om de 'big picture'.
In de 19e en 20e eeuw zwoegde de Tilburgse onderklasse, die in die tijd enorm was, onder het juk van de fabrieksbazen. Het ging daarbij om vijf grote fabrieksbazenfamilies. die het arme klootjesvolk uitbuitten en hen dwongen om dagen en nachten aaneen in de textielfabrieken te zwoegen. Zowel kinderarbeid als fabrieksongevallen kwamen in deze tijd veel voor en het was geen ongewoon gezicht om mannen zonder ledematen naar hun werk te zien kruipen, als zeehonden met mensenhoofden en stompjes als flippers.
Je begrijpt vast wel dat dit tot een hoop onvrede leidde onder de arme Tilburgers, Betty. Een opstand begon te broeien binnen de onderklasse. De druppel die de emmer deed overlopen was een incident in de zomer van 1957 waarbij de labrador die een der fabrieksmedewerkers naar zijn werk had meegebracht in de textielpers viel en de opzichter weigerde de pers stil te leggen.
Diezelfde avond kwam het tot een botsing; de getroffen medewerker, ene Hendrieckus van Tilburg, ging met enkele maten op pad om de ruiten van zijn baas in te gooien. Zijn vrouw had hem op straat gezet (ze was erg gesteld geweest op die labrador) en Hendrieckus rook bloed.
Gedurende de tocht die het drietal door de stad aflegde sloten steeds meer sympathisanten zich aan, waardoor de stoet steeds meer groeide, en men uiteindelijk om klokslag middernacht tweehonderd man sterk bij het landhuis van de familie Van Heek arriveerde. Dit wordt ook wel de 'Mars van Hendrieckus van Tilburg' genoemd.
Daar escaleerde de boel lelijk. Daar Hendrieckus zich voor de start van zijn mars een stuk in zijn kraag had gezopen zag hij zich onderweg een aantal keer genoodzaakt zijn blaas te legen. Dit hadden hij en zijn maten gedaan in kruiken die naast de weg stonden; in die tijd was het namelijk nog gebruikelijk om zelf gebakken en kleurrijk beschilderde kruiken als decoraties in Tilburgse voortuinen te plaatsen. In de wijken Broekhoven en Jeruzalem zie je ze vandaag de dag nog wel eens voor de huizen staan.
Zodoende kwamen Hendrieckus en de zijnen met volle kruiken urine op hun bestemming aan. Meteen vonden ze hiervoor een doel. De vijandige fabrieksbazen en hun familieleden werden hun huizen uit gesleept, overgoten met urine en de stad uit gejaagd. De volgende dag vierden de Tilburgers hun bevrijding, en deze werd sindsdien elk jaar op 14 juli uitbundig gevierd (behalve in de jaren 1959 tot 1965, toen Tilburg zuchtte onder de structurele werkloosheid die het uitbannen van hun voornaamste industrie met zich mee had gebracht).
Je raadt het al, beste Betty: Van dit incident stamt de naam Kruikenzeikers waarschijnlijk. Ik hoop dat je van mijn antwoord wat wijzer bent geworden, en dat je je zus een volgende keer wel iets te vertellen hebt. Zo niet, dan overgiet je haar maar met urine, want dat is de Tilburgse manier van doen.
Volgende keer bespreekt Madeltar jouw vraag misschien wel! Laat het hem weten via Twitter, @madeltar #madeltarsgids
